Η μουσική στο κρητικό πανηγύρι: ποιον ακούτε στ' αλήθεια
Η λύρα, το λαούτο, και οι παίκτες που τα ονόματά τους είναι στις αφίσες — Ξυλουράκια, Σαμόλης, τα Στρατάκια, Σαριδάκης.
Στο πανηγύρι η αφίσα ονομάζει το συγκρότημα πριν ονομάσει τον άγιο, και αυτό σας λέει γύρω από τι είναι πραγματικά στημένη η βραδιά. Η μουσική του κρητικού πανηγυριού δεν είναι φόντο — ο κόσμος ταξιδεύει για έναν συγκεκριμένο λυράρη όπως θα ταξίδευε για έναν αγώνα, και η διαφορά ανάμεσα σε ένα χωριό που κλείνει όνομα και σε ένα χωριό που κλείνει όποιον ήταν ελεύθερος είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια καλή νύχτα και μια μεγάλη νύχτα.
Αυτός είναι ένας οδηγός για το τι ακούτε και ποια ονόματα να ψάξετε.
Η εκδοχή του ενός λεπτού. Ο βασικός σχηματισμός είναι λύρα συν ένα ή δύο λαούτα· βιολί αντί για λύρα σε μέρη των Χανίων και γύρω από τη Σητεία. Ονόματα που βρίσκονται τώρα στις μεγαλύτερες αφίσες: τα Ξυλουράκια (Νίκος και Αντώνης Ξυλούρης), ο Γρηγόρης Σαμόλης, τα Στρατάκια, και ο Κώστας Σαριδάκης. Η είσοδος είναι συχνά 16–20 € με φαγητό και ποτό, κάποιες φορές δωρεάν. Η μουσική σπάνια ξεκινά πριν τις 23:00 και το καλό κομμάτι είναι μετά τη 01:00.
Τι κάνουν τα όργανα
Η λύρα είναι ένα μικρό αχλαδόσχημο όργανο με δοξάρι και τρεις χορδές, που κρατιέται όρθιο στο γόνατο αντί για κάτω από το πιγούνι. Κουβαλά τη μελωδία και είναι η φωνή του σχήματος — όλα τα υπόλοιπα χτίζονται γύρω της. Η σύγχρονη κρητική λύρα χρωστά το σχήμα και τον όγκο της σε μεγάλο βαθμό σε αλλαγές του εικοστού αιώνα που έγιναν για να ακούγεται πάνω από ένα πλήθος.
Το λαούτο είναι το μακρυλαίμιδο λαγούτο δίπλα της. Σε ένα ξένο αυτί ακούγεται σαν συνοδεία· στην πράξη είναι η μηχανή. Ένας σπουδαίος λαουτιέρης οδηγεί το τέμπο, αποφασίζει πότε επιταχύνει ο χορός, και κρατά ολόκληρη την πλατεία μαζί. Στην Κρήτη το λαούτο δεν είναι δεύτερος ρόλος — οικογένειες είναι γνωστές γι’ αυτό.
Και μετά το βιολί, όπου ο χάρτης μετράει. Γύρω από τα Χανιά στη δύση και γύρω από τη Σητεία στη μακρινή ανατολή, το βιολί, και όχι η λύρα, είναι το βασικό όργανο στην παλαιότερη παράδοση. Αν πάτε σε πανηγύρι στη Σητεία και ακούσετε βιολί να οδηγεί, αυτό δεν είναι μοντέρνα αντικατάσταση — είναι ο τοπικός τρόπος. Η κεντρική Κρήτη, Ρέθυμνο και Ηράκλειο, είναι χώρα της λύρας.
Η δυναστεία των Ανωγείων, και γιατί κάθε αφίσα οδηγεί πίσω σε αυτήν
Δεν μπορείτε να μιλήσετε γι’ αυτή τη μουσική χωρίς την οικογένεια Ξυλούρη από τα Ανώγεια.
Ο Νίκος Ξυλούρης (1936–1980) — ο Ψαρονίκος — έγινε η διασημότερη κρητική φωνή του αιώνα και εθνική μορφή στα χρόνια της χούντας. Πέθανε στα 43. Το σπίτι του στα Ανώγεια είναι ένα μικρό μουσείο, και το χωριό δεν έπαψε ποτέ να είναι μουσικό κέντρο εξαιτίας του.
Ο Ψαραντώνης — Αντώνης Ξυλούρης, γεννημένος στα Ανώγεια το 1943, αδερφός του Νίκου — παίζει ακόμα, και παίζει όπως κανείς άλλος: τραχιά, κρουστά, επίτηδες αντι-όμορφα, και εντελώς αδιάφορος για το αν το απολαμβάνετε. Είναι εγγονός του Καραμουζαντώνη, άλλου ονόματος της λύρας. Αν σας δοθεί ευκαιρία να τον δείτε, πάρτε την· δεν είναι άνετο άκουσμα και αυτό είναι το νόημα.
Ο Ψαρογιώργης — Γιώργος Ξυλούρης, γιος του Ψαραντώνη — είναι ένας από τους καλύτερους λαουτιέρηδες στην Ελλάδα και, στην εκδοχή του που εκπλήσσει τους επισκέπτες, το μισό των Xylouris White, ενός ντουέτου με τον Αυστραλό ντράμερ Jim White που παίζει σε διεθνείς φεστιβαλικές σκηνές.
Τα ονόματα στις φετινές αφίσες
Τα Ξυλουράκια. Ο Νίκος και ο Αντώνης Ξυλούρης, γιοι του Ψαρογιώργη και εγγονοί του Ψαραντώνη: λύρα και λαούτο, τέταρτη γενιά. Είναι το μεγαλύτερο δέλεαρ στα πανηγύρια ιδίως της ανατολικής Κρήτης, παίζουν γρήγορα και δυνατά, και το τραγούδι τους Μερακλίνα είναι αυτό που θα τραγουδήσει ολόκληρη η πλατεία. Η λεπτομέρεια που ενθουσιάζει τον κόσμο: οι δύο αδερφοί, μαζί με την αδερφή τους Απολλωνία, έχουν και ένα πανκ συγκρότημα με το όνομα Frenzee. Ίδια οικογένεια, άλλη ένταση.
Γρηγόρης Σαμόλης. Λυράρης με δικό του σχήμα, πολυζητημένος σε όλο το πανηγυριώτικο κύκλωμα του νησιού και συνδεδεμένος με την Επισκοπή Μυλοποτάμου. Αν δείτε το όνομά του σε αφίσα, παίρνετε μια ίσια, δυνατή, χορευτική νύχτα και όχι κάτι πειραματικό.
Τα Στρατάκια. Ο Γιώργος και ο Νίκος Στρατάκης, τραγουδιστές μάλλον παρά κυρίως οργανοπαίκτες, με δισκογραφική πορεία και φήμη στη μαντινάδα — τα αυτοσχέδια ή ανταλλασσόμενα ομοιοκατάληκτα δίστιχα που είναι το λογοτεχνικό μισό αυτής της μουσικής. Ηχογράφησαν το Ζαέρι με τον Σαμόλη, που πέρασε ένα καλοκαίρι να τους το τραγουδάνε πίσω στις πλατείες των χωριών.
Κώστας Σαριδάκης. Λύρα, με ρίζες στο Πετροκεφάλι Μαλεβιζίου όπου έπαιξε το πρώτο του γλέντι μικρός, σε όργανο που του έφτιαξε ο πατέρας του. Παραδοσιακός των παραδοσιακών και πολύ ασφαλές στοίχημα για αυθεντική νύχτα.
Άλλοι που αξίζει να αναγνωρίζετε αν τους δείτε: ο Νίκος Ζωιδάκης, και στην ανατολή οι βιολάτορες της Σητείας — το όνομα Πρινιωτάκης εμφανίζεται συνέχεια σε εκείνη την πλευρά του νησιού.
Αυτοί που πρέπει να ξέρετε αλλά δεν θα δείτε
Ο Θανάσης Σκορδαλός και ο Κώστας Μουντάκης είναι οι δύο λυράρηδες του εικοστού αιώνα με τους οποίους μετριέται κάθε Κρητικός μουσικός. Ο Λεωνίδας Κλαδός από τις Μοίρες ανήκει στην ίδια συζήτηση. Όλοι έχουν φύγει, όλοι είναι σε κάθε υπηρεσία streaming, και μία ώρα με οποιονδήποτε από αυτούς πριν ταξιδέψετε θα αλλάξει αυτό που ακούτε στο πανηγύρι.
Αν σας ενδιαφέρει το ίδιο το όργανο περισσότερο από το γλέντι, το Χουδέτσι νότια του Ηρακλείου έχει μουσείο μουσικών οργάνων και μια παράδοση εργαστηρίου χτισμένη γύρω από τον Ross Daly, και είναι η σοβαρή εκδοχή αυτού του θέματος.
Πώς διαβάζεται η αφίσα ενός πανηγυριού
Η διάταξη είναι πάντα η ίδια. Ο άγιος και η ημερομηνία στην κορυφή. Το χωριό και ο χώρος. Και μετά, με τα μεγαλύτερα γράμματα του φύλλου, το συγκρότημα. Αν ένα όνομα είναι τυπωμένο τόσο μεγάλο, το χωριό το πλήρωσε και περιμένει κόσμο.
Ψάξτε για τιμή κοντά στο κάτω μέρος: νούμερα όπως 16€ ή 20€ συνήθως σημαίνουν πλήρες φαγητό με κρασί και ρακή· ένα χαμηλότερο νούμερο δίπλα, συχνά γύρω στα 10€, σημαίνει μόνο ποτά. Δωρεάν εκδηλώσεις υπάρχουν και συνήθως χρηματοδοτούνται από την εκκλησιαστική επιτροπή, αλλά δεν είναι πια η πλειοψηφία, και όποιος οδηγός σας λέει ότι τα κρητικά πανηγύρια είναι πάντα δωρεάν δεν έχει διαβάσει αφίσα πρόσφατα.
Η ώρα έναρξης θα λέει 21:00. Αυτό σημαίνει φαγητό. Η μουσική θα ξεκινήσει κάπου γύρω στις έντεκα.
Τα πραγματικά μειονεκτήματα
Η ένταση. Τα κρητικά ηχεία είναι ρυθμισμένα δυνατά και η κουβέντα κοντά στη σκηνή δεν είναι επιλογή. Αυτό δεν είναι εκδήλωση ακρόασης· είναι εκδήλωση χορού με ανάλογη ενίσχυση.
Κόπωση ρεπερτορίου. Μετά από τρία-τέσσερα πανηγύρια θα προσέξετε τα ίδια είκοσι τραγούδια. Αυτό είναι η παράδοση να δουλεύει όπως πρέπει, αλλά σημαίνει ότι η πέμπτη νύχτα δεν είναι τόσο αποκαλυπτική όσο η πρώτη.
Στημένο εναντίον αληθινού. Οι μεγαλύτερες εκδηλώσεις κοντά στα θέρετρα προσλαμβάνουν χορευτικά συγκροτήματα με κοστούμια και τρέχουν πρόγραμμα. Ευχάριστο, και εντελώς διαφορετικό από μια πλατεία όπου ο χορός είναι απλώς αυτό που κάνει ο κόσμος. Η αφίσα συνήθως το προδίδει: ένα προγραμματισμένο ρεπερτόριο σημαίνει παράσταση.
Διαθεσιμότητα. Τα καλά συγκροτήματα κλείνονται έναν χρόνο πριν για τις μεγάλες ημερομηνίες, και ο δεκαπενταύγουστος είναι όταν όλοι θέλουν όλους. Τα χωριά στο Αμάρι, γύρω από τα Ανώγεια και σε όλη την ενδοχώρα του Λασιθίου είναι εκεί όπου τείνουν να προσγειώνονται τα δυνατότερα προγράμματα.
Αξίζει να μάθετε τέσσερα-πέντε ονόματα πριν ταξιδέψετε, γιατί μετατρέπει μια αφίσα σε έναν στύλο από θόρυβο σε πληροφορία — ένα κλείσιμο με Ξυλουράκια ή Σαμόλη σάς λέει ότι το χωριό περιμένει πεντακόσιους ανθρώπους και μια νύχτα που τελειώνει την αυγή, και αυτό αξίζει να το προγραμματίσετε. Ακούστε πρώτα Σκορδαλό και Μουντάκη ώστε να έχετε μέτρο σύγκρισης, και αντιμετωπίστε το βιολί στη Σητεία ή στα Χανιά ως σωστό και όχι ως παράξενο. Προσπεράστε τις εκδηλώσεις δίπλα στα θέρετρα με τυπωμένο πρόγραμμα αν αυτό που θέλετε είναι το αληθινό: η διαφορά είναι προφανής μέσα σε δέκα λεπτά, και το αληθινό είναι πάντα σε ένα χωριό για το οποίο έπρεπε να σας πει κάποιος.
Φωτογραφίες σε αυτή τη σελίδα: ο Ψαραντώνης από τον Henryk Kotowski (CC BY-SA 3.0)· ο Γιώργος Ξυλούρης από τον G.Garitan (CC BY-SA 4.0)· το σπίτι του Νίκου Ξυλούρη στα Ανώγεια από τον Unukorno (CC BY 4.0), μέσω Wikimedia Commons, σε προσαρμοσμένο μέγεθος για το διαδίκτυο. Κανείς δεν πληρώνει για να εμφανιστεί σε αυτόν τον ιστότοπο, και κανένας μουσικός που κατονομάζεται εδώ δεν έχει καμία σχέση με αυτόν.
Ποιοι είναι τα Ξυλουράκια;
Ο Νίκος και ο Αντώνης Ξυλούρης, ντουέτο λύρας-και-λαούτου από τη μουσική δυναστεία των Ανωγείων. Είναι εγγονοί του Ψαραντώνη και γιοι του λαουτιέρη Γιώργου Ξυλούρη, γνωστού ως Ψαρογιώργη, που τους κάνει την τέταρτη γενιά αυτής της οικογένειας στις κρητικές σκηνές. Το γνωστότερο τραγούδι τους είναι η «Μερακλίνα», και παίζουν σε πανηγύρια σε όλο το νησί.
Ποια όργανα παίζονται στο κρητικό πανηγύρι;
Ο πυρήνας είναι λύρα και λαούτο — μια τρίχορδη λύρα με δοξάρι που κουβαλά τη μελωδία και ένα ή δύο λαούτα που οδηγούν τον ρυθμό. Σε μέρη της δυτικής Κρήτης γύρω από τα Χανιά και στη μακρινή ανατολή γύρω από τη Σητεία το βιολί παίρνει τον ρόλο της λύρας, που είναι γνήσιος τοπικός διαχωρισμός και όχι θέμα γούστου.
Πληρώνετε για να μπείτε σε κρητικό πανηγύρι;
Ποικίλλει περισσότερο απ' όσο παραδέχονται οι περισσότεροι οδηγοί. Κάποια είναι δωρεάν εκδηλώσεις της εκκλησιαστικής επιτροπής· πολλά διαφημίζουν καθορισμένη τιμή — γύρω στα 16 με 20 € για πλήρες φαγητό, κρασί και ρακή, ή χοντρικά 10 € μόνο για ποτά. Η τιμή συνήθως είναι τυπωμένη στην αφίσα, οπότε φωτογραφίστε τη και ζητήστε από κάποιον να τη μεταφράσει.
Ποιος ήταν ο Νίκος Ξυλούρης;
Ο διασημότερος Κρητικός τραγουδιστής του εικοστού αιώνα, από τα Ανώγεια, γνωστός ως ο Αρχάγγελος της Κρήτης. Πέθανε το 1980 στα 43 του. Ο αδερφός του Αντώνης — ο Ψαραντώνης — παίζει ακόμα, και το σπίτι του στα Ανώγεια είναι σήμερα ένα μικρό μουσείο που μπορείτε να επισκεφθείτε.
Πώς ξέρετε αν ένα πανηγύρι θα έχει καλή μουσική;
Διαβάστε την αφίσα. Αν ένα συγκεκριμένο συγκρότημα αναγράφεται με μεγάλα γράμματα, κάποιος πλήρωσε για ένα σχήμα με φήμη και η νύχτα θα τραβήξει ως αργά. Αν λέει απλώς «παραδοσιακή μουσική», μπορεί κάλλιστα να είναι εξαιρετική και ντόπια, ή μπορεί να είναι ένα ηχείο και μια playlist. Μια ερώτηση στο καφενείο του χωριού το λύνει με μία πρόταση.
Ένα email τον μήνα — μόνο όταν κάτι αλλάζει πραγματικά στο νησί. Χωρίς spam, με διαγραφή με ένα κλικ. Δείτε παλιότερα τεύχη.